De ervaring van het heilige

 

Hoofdstuk 10

 

Uit: The Shaking of the Foundations

 

In het sterfjaar van koning Uzzia zag ik de HEER, hoog en verheven en zittend op een troon en de zomen vulden de tempel. Daarboven stonden serafim en elk van hen had zes vleugels; met twee ervan bedekte hij zijn gezicht, met twee zijn voeten en met twee vloog hij. En de een riep tot de ander: Heilig, heilig, heilig is de Heer der heerscharen; de aarde is vol van zijn heerlijkheid enz.

Jesaja 6

Dit hoofdstuk (Jesaja 6) is één van de meest veelzeggende in het Oude Testament. Het brengt duidelijk de essentie van de bijbelse religie aan het licht. De profeet beschrijft het visioen van zijn roeping en brengt tegelijkertijd tot uitdrukking wat zijn fundamentele ervaring van God inhoudt, alsook zijn interpretatie van het menselijk bestaan en wat hij ziet als de taak van een profeet. Zijn Godservaring betreft een ervaring van de heiligheid van God. En hij interpreteert de situatie van de mens als een situatie van onreinheid, waardoor het onmogelijk is God te ontmoeten. De opdracht van de profeet wordt paradoxalerwijs tegenover de gewone/natuurlijk betekenis gezet van wat profetie inhoudt. Alle deze drie gedachten horen bij elkaar en geven wellicht op de beste wijze uitdrukking aan de profetische geest ooit

De profeet ziet ervan af om God op welke manier dan ook maar te beschrijven. Hij spreekt alleen over de ‘zoom’ die de tempel vulde, over de engelen, die de troon van de HEER omringen, over het beven van de fundamenten en de rook, die het huis vervulde. Op deze manier wijst hij er op, dat de openbaring van God tegelijkertijd de verberging van God is. God kan zichzelf alleen maar openbaren door verborgen te blijven. Maar zelfs de verborgen openbaring zorgt ervoor, dat Jesaja voelt dat hij te gronde gaat. Oog in oog met God staan, zelfs al gaat het alleen maar om een naderen van zijn sfeer, ja zelfs al blijft God zelf verborgen, betekent het ‘vergaan’, het niet-meer-kunnen-bestaan van de mens.

Datzelfde gevoel wordt uitgedrukt in de uitroep van de serafiem: “Heilig”! “Heilig” heeft een dubbele betekenis, zoals de context duidelijk laat zien. Het betekent enerzijds de majesteit, waarvan de wereld vol is en het betekent anderzijds ook reinheid tegenover de menselijke onreinheid. Majesteit zonder reinheid is karakteristiek voor alle heidense goden. En reinheid zonder majesteit karakteriseert alle humanistische ideeën over God. Het humanisme heeft de ontoegankelijkheid van God omgevormd tot de uitmuntendheid van zijn morele geboden. Het humanisme is vergeten, dat Gods majesteit, zoals die ervaren werd door de profeet, het wankelen van de fundamenten met zich meebrengt, waar Hij maar verschijnt, terwijl ook het ‘rookgordijn’ bij wijze van spreken onmisbaar is, telkens wanneer Hij zich laat zien. Als God geïdentificeerd wordt met een element van de menselijke natuur, zoals in het humanisme gebeurt, dan wordt de verschrikkende en vernietigende ontmoeting met de Majesteit een overbodigheid.

Maar “heilig” betekent ook morele volmaaktheid, reinheid, goedheid, waarheid en gerechtigheid. De heerlijkheid van God kan de gehele wereld vervullen, juist en alleen omdat Hij heilig is in deze dubbele zin. De heerlijkheid van de goden, die niet ‘heilig’ in deze dubbele zin zijn, kunnen maar één land vervullen, één familie of stam, één natie of staat of slechts één sfeer van het menselijk leven omvatten. Daarom bezitten zij niet die waarheid,

gerechtigheid en heiligheid van (de) God, die werkelijk God is. Zij zijn (eerder) demonen, die streven naar heiligheid, maar zij zijn daarvan buitengesloten, omdat hun heerlijkheid majesteit zonder reinheid is. Laten we daarom, in het bijzonder in deze tijd, zeggen: “Gij alleen zijt heilig!”

De profeet bekent, dat hij een man is, die onrein van lippen is en dat hij leeft temidden van een volk, dat onreine lippen heeft. Hij noemt in het bijzonder zijn lippen, omdat zijn werk ‘prediken’ is, maar de onreinheid van de lippen symboliseert ook de onreinheid van zijn hele bestaan en van alle individuen en van de maatschappij in haar geheel. Jesaja brengt een diep inzicht naar voren, als hij zichzelf indentificeert met zijn onreine volk, juist op het moment dat hij waardig bevonden wordt dit bijzondere visioen te ontvangen. Het verschil tussen de mystieke en de profetische godsdienst ligt precies bij dit inzicht. Zelfs bij de grootste extase vergeet de profeet nooit de sociale groep, waartoe hij behoort. Hun onreine karakter zal hij daarom ook zelf nooit verliezen. Daarom is de profetische extase, i.t.t. de mystieke extase, nooit een doel op zichzelf, maar eerder een middel om Gods opdrachten te ontvangen, die gepredikt moeten worden aan het volk. Jesaja’s visioen laat zien aan welke twee voorwaarden de profetische existentie moet voldoen.

Allereerst moeten de lippen van de profeet gezuiverd worden met vuur. Dan pas kan hij de stem van God horen, de eerste voorwaarde om gezonden te kunnen worden door God. Niemand kan een profeet van God zijn op eigen kracht; en niemand kan zichzelf reinigen. Nee, alleen de kracht van Gods heiligheid, die onze existentie geraakt heeft, kan ons nader bij God brengen. Er zijn dingen in ons bestaan, zoals zonde, ongerechtigheid of onreinheid, die weggebrand moeten worden, ja vernietigd moeten worden. Alleen door zo’n vernietiging heen kan God tot ons en door ons spreken. Maar of c.q. wanneer Hij überhaupt tot ons spreekt hangt in geen enkel opzicht van ons af. Jesaja heeft noch het visioen noch zijn zuivering zelf bewerkt. Het overkwam hem in vrees en beven. En hij moest tot actie overgaan, want God vraagt hem: “Wie zal voor ons uitgaan?” en God wacht op zijn antwoord. Hij wil (hem) niet dwingen. Jesaja’s beslissing om te gaan moet een vrije beslissing zijn. En dat is de tweede voorwaarde voor de profetische existentie: vrijheid van beslissing. Een profeet moet zelf beslissen of hij zich al dan niet aan de taak zal wijden. Ten opzichte van ons lot en onze roeping zijn wij vrij; t.a.v. onze relatie tot God zijn wij onmachtig, maar in beide gevallen is de majesteit van God evident.

Vervolgens beschrijft de profeet de inhoud van de goddelijke opdracht. “Maak het hart van dit volk vet en maak hun oren ‘zwaar’ en doe hun de ogen toe”. Ons natuurlijke morele gevoel weigert eigenlijk zo’n vreemde paradox te accepteren. Immers, als we spreken willen we ook graag gehoord worden; en als we preken dan willen we mensen ‘bekeren’ en genezen. Maar toch aanvaardt de profeet deze opdracht van God. En als zijn natuurlijk gevoel hem ingeeft te vragen “Hoe lang dan?”, krijgt hij als antwoord: “Totdat de steden verwoest zijn en zonder inwoners en de huizen zonder bewoners en het land er verlaten bij ligt”. Er wordt geen woord van hoop of belofte gehoord. Wat kan deze paradox betekenen? Het betekent, dat de ware profeten instrument in de hand van God zijn om zijn oordeel tegen de mensheid werkelijkheid te laten worden. Zij zijn zijn instrument inzoverre als het profetische woord altijd de weerstand van de mens oproept zowel ten aanzien van zijn existentie als levend wezen als ten aanzien van zijn existentie als moreel en religieus wezen – ja, vooral t.a.v. zijn religieuze existentie.

Iedereen wil eigenlijk liever valse profeten, die door de eigen goden te verheerlijken, vooral hun navolgers en zichzelf verheerlijken. Men wil graag gevleid worden als het gaat om zijn verlangens en deugden, zijn religieuze gevoel en sociale activiteiten, zijn verlangen naar

macht en naar hoop als utopie, zijn kennis en liefde, familie en ras, klasse en natie. Er kan altijd wel een valse profeet gevonden worden, die de demon die men aanbidt, wil verheerlijken. Maar zodra de ware profeet zijn stem verheft, dan sluit men zijn oren, men weerspreekt zijn beweringen en uiteindelijk vervolgen en doden zij hem, omdat men niet in staat is om zijn boodschap tot zich te nemen. De opdracht duurt, totdat de woorden van de profeet zijn vervuld, de steden zijn vernield en het land (ver)woest en leeg is gemaakt.

We verlangen er allen naar, dat een profeet onder ons opstaat. We zien er verlangend naar uit om de mensen tot nieuwe gerechtigheid en tot een betere sociale orde te brengen. We verlangen ernaar de volken te bevrijden van de dreigende doem, die boven hen hangt. Maar zal ons woord – als het Gods woord is – meer effect hebben dan wat Jesaja zag in zijn visioen en in zijn leven ervaren heeft? Zijn wij meer dan hij was? Zijn onze mensen minder toegewijd aan de afgoden dan zijn volk was? Indien dat niet het geval is, kunnen wij dan iets anders verwachten dan wat hem verteld werd om te verwachten d.m.v. zijn visioen? We mogen inderdaad wel bidden om de geest van profetie, die al zo lange tijd morsdood is in de kerk(en). En degene, die voelt dat deze profetische taak hem/haar gegeven is moet hem uitvoeren, zoals Jesaja (dat) gedaan heeft. Hij moet de boodschap van de nieuwe gerechtigheid en van een nieuwe sociale orde in naam van God en tot Zijn eer verkondigen. Maar ook moet hij verwachten, dat hij zal worden tegengewerkt en zelfs vervolgd zal worden, niet alleen door zijn vijanden, maar ook door zijn vrienden, zijn partij, zijn klasse en natie. Hij moet verwachten vervolgd te worden voor zover zijn woord het woord van die God is, die als enige heilig is, die alleen (d.w.z. als Enige) in staat is een heilig volk te scheppen uit wat is overgebleven van iedere natie.

 

Lees meer uit: Als de fundamenten gaan wankelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.