De betekenis van de Voorzienigheid

 

Hoofdstuk 12

 

Uit: The Shaking of the Foundations

 

Want ik ben ervan overtuigd, dat dood noch leven, engelen noch machten noch krachten, tegenwoordige noch toekomstige dingen, hoogte noch diepte noch enig ander schepsel ons zal kunnen scheiden van de liefde van God, die er is in Christus Jezus, onze Heer.

Romeinen 8: 38-39

Deze overbekende woorden van Paulus brengen het christelijk geloof in de voorzienigheid van God onder woorden. Zij zijn de eerste en fundamentele interpretatie van de schokkende woorden in het evangelie naar Mattheüs, waar Jezus ons gebiedt ons niet druk te maken over ons leven, het voedsel en de kleding, maar dat wij eerst het Koninkrijk Gods moeten zoeken, want alles wat ons dagelijks leven en onze behoeften aangaat is alreeds bekend bij God. Deze woorden behoeven wel een interpretatie. Er zijn maar weinig artikelen in het christelijk geloof belangrijker voor het dagelijks leven van iedere man en vrouw dan deze, maar er zijn er ook minder, die zo bloot staan aan onbegrip en vervorming als deze. En zulk wanbegrip leidt noodzakelerwijs tot teleurstelling, die het hart van de mensen wegleidt van God en zelfs tot verzet tegen Hem leidt, maar ook tegen het christendom en tegen (de) godsdienst in het algemeen. Tussen de gevechten door sprak ik vaak met de soldaten (in de 1e WO) en zij brachten hun verzet tegen het Evangelie onder woorden door hun aanval vooral te richten op het geloof in de Voorzienigheid.

Uit dat verzet bleek duidelijk dat men verbitterd was, omdat men fundamenteel teleurgesteld was. Toen ik een artikel van de grote Einstein las, waarin hij het geloof in een persoonlijke God onder kritiek stelde, kwam ik tot de slotsom, dat er geen verschil bestond tussen zijn gevoelens en die van deze onbestudeerde soldaten. De gedachte aan (een) God leek onmogelijk, omdat de werkelijkheid van onze wereld lijnrecht stond tegenover de almacht van een wijze en rechtvaardige God.

Toen ik eens voor een groep christelijke en joodse vluchtelingen het paradoxale karakter van Gods wereldregering trachtte te interpreteren in aansluiting op woorden van de tweede Jesaja, toen vertelde een voorheen vooraanstaande Jood uit West-Duitsland mij, dat hij veel telexberichten uit Zuid-Frankrijk had ontvangen, die hem vreselijke verhalen berichtten over plotselinge evacuaties vanuit Duitsland van wel tienduizend Joden van vaak 90 jaar of ouder, die op transport werden gezet naar concentratiekampen. Hij zei, dat de gedachte aan deze onvoorstelbare misère het hem onmogelijk maakte om ook maar enige

betekenis te hechten aan die zo krachtige boodschap van de Voorzienigheid van God.

Wat zullen we, ja wat kunnen we daarop antwoorden? Dit vormt een zo centraal probleem, dat hier het christendom als zodanig in het geding is. Het is geen probleem, waarin we te maken hebben met een of andere theoretische kritiek op de Godsidee, maar we hebben hier te maken met iets, wat de diepten van het menselijk hart raakt, dat niet langer bestand is tegen de demonische machten op aarde.

Paulus spreekt inderdaad ook over deze machten. Hij kent ze allemaal: de verschrikking van de dood en de spanningen van het leven; de onweerstaanbare kracht van de machten in de geschiedenis en in de natuur; de dubbelzinnigheid van het heden en de ondoordringbare duisternis van de toekomst; de onberekenbare wendingen van het lot van hoogte naar diepte en andersom en dat levende wezens elkaar in de natuur afmaken. Hij weet daar evengoed van als wijzelf, ja, wij hebben het in onze tijd opnieuw ontdekt na een korte tijd, waarin het samengaan van de Voorzienigheid en de werkelijkheid vanzelfsprekend leek. Maar het is en zal ook nooit een vanzelfsprekend feit zijn! Het is eerder iets wat ik het meest krachtige, het meest paradoxale en meest gewaagde geloof wil noemen. Alleen als zodanig bevat het betekenis en is het waar.

Wat is haar inhoud dan? Wel, het is zeker niet een vage belofte, dat – met Gods hulp – alles op z’n pootjes terecht zal komen; er zijn genoeg dingen, die gewoon slecht aflopen. En het is ook niet volharden in hoop in iedere situatie, want er zijn genoeg situaties, waarin men helemaal niet kan hopen. Ook is het geen vooruitlopen op een periode in de geschiedenis, waarin de Voorzieningheid van God zal blijken uit het geluk en de goedheid van de mensen; in iedere generatie zal de goddelijke Voorzienigheid paradoxaal zijn, nu niet meer dan vroeger of ooit. Echter, de inhoud van het geloof in de Voorzieningheid is dit: als de dood vanuit de hemel neerdaalt als regen, zoals nu gebeurt, wanneer wreedheid macht krijgt over naties en individuen, zoals nu gebeurt, als honger en vervolging miljoenen mensen op drift jaagt van her naar der, zoals nu gebeurt en wanneer gevangenissen en achterbuurten over de gehele wereld de menselijkheid van lichaam en geest van zoveel mensen vernietigt, zoals nu gebeurt, juist dan kunnen wij er hoog van opgeven, dat zelfs dit alles ons niet kan scheiden van de liefde van God.

In die zin, en in die zin alleen, werken alle dingen mee ten goede, het ultiem goede, de eeuwige liefde en het Koninkrijk Gods. Geloof in de goddelijke Voorzienigheid is het geloof, dat niets ons kan hinderen bij het vervullen van de ultieme betekenis van ons bestaan. Voorzienigheid betekent niet, dat er een goddelijke planning is, waardoor alles is voorbestemd, zoals bij een efficiënte

machine het geval is. Het is eerder zo, dat Voorzienigheid betekent, dat er een creatieve en reddende mogelijkheid in iedere situatie ingevouwen zit, die door geen enkel voorval kan worden teniet gedaan. Voorzienigheid betekent, dat de demonische en destructieve krachten zowel in onszelf als in de wereld om ons heen nooit en te nimmer een onontkoombare grip op ons kunnen krijgen en dat de band, die ons verbindt met de alles vervullende liefde, nooit kan worden verbroken.

Deze liefde verschijnt aan ons in Christus Jezus onze Heer, die haar belichaamt. Deze toevoeging “Christus Jezus, onze Heer” is niet zomaar een loze frase, zoals wij die woorden vaak gebruiken. Hij gebruikt ze juist, nadat hij gewezen heeft op het enige dat ons geloof in de Voorzienigheid kan breken, namelijk ons ongeloof aan de liefde van God, ons wantrouwen jegens God, onze angst voor zijn toorn, ons haten van zijn Aanwezigheid, onze opvatting van Hem als een tiran, die ons veroordeelt, en ons besef van schuldig en zondig te zijn. Het is niet de diepte van ons lijden, maar de diepte van het gescheiden zijn van God, die ons geloof in de Voorzienigheid verstoort. Voorzienigheid en vergeving van zonden zijn dan ook niet twee verschillende aspecten van het christelijk geloof: zij zijn één en hetzelfde – de zekerheid dat wij het eeuwige leven kunnen bereiken ondanks het lijden en ondanks onze zonde. Paulus verbindt beide, als hij zegt: “Wie is het die veroordeelt? Het is Christus Jezus,...die voor ons instaat” en daarom, zo vervolgt hij, “wie zal ons scheiden van de liefde van Christus? Zullen tegenspoed of angst of vervolging of honger of naakt-zijn of gevaar of het zwaard dat kunnen? Nee, want in al deze dingen en omstandigheden zijn wij meer dan overwinnaars door Hem, die ons heeft liefgehad”. Dit en dit alleen is het geloof in de Voorzienigheid.

 

Lees meer uit: Als de fundamenten gaan wankelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.