Hoofdstuk 14: De waarheid doen

 

[17] God heeft zijn Zoon niet naar de wereld gestuurd om een oordeel over haar te vellen, maar om de wereld door hem te redden. [18] Over wie in hem gelooft wordt geen oordeel uitgesproken, maar wie niet in hem gelooft is al veroordeeld, omdat hij niet wilde geloven in de naam van Gods enige Zoon. [19] Dit is het oordeel: het licht kwam in de wereld en de mensen hielden meer van de duisternis dan van het licht, want hun daden waren slecht. [20] Wie kwaad doet, haat het licht; hij schuwt het licht omdat anders zijn daden bekend worden. [21] Maar wie oprecht handelt (de waarheid doet!) zoekt het licht op, zodat zichtbaar wordt dat God werkzaam is in alles wat hij doet.’

Johannes 3: 17-21

“Wie de waarheid doet!” Dat is een wel erg verrassende woordcombinatie. We kunnen de waarheid (er)kennen of weten, we kunnen soms handelen in overeenstemming met onze kennis, maar hoe is het mogelijk ‘de waarheid te doen’? De waarheid wordt ons aangereikt als een ‘ware theorie’ en dan kunnen we zo’n theorie al of niet toepassen in de praktijk. Theorie en praktijk schijnen twee heel verschillende dingen te zijn en daarom is het zo moeilijk om die twee verenigd te denken. Precies zo lastig is het om de zin “doe de waarheid” te begrijpen. Misschien moeten we zo’n uitdrukking niet al te serieus opvatten en moet zij eenvoudigweg geïnterpreteerd worden als ‘handelen overeenkomstig de waarheid’. Maar als die interpretatie juist is, wat dan te denken van andere beweringen, eveneens in het vierde Evangelie, als “Ik ben de waarheid”, “de waarheid is geworden” en waarin over mensen gesproken wordt als “die in/van de waarheid” zijn? Deze beweringen zouden geen enkele betekenis meer hebben, als de waarheid alleen zoiets als (een) theorie was.

Soms zeggen mensen wel eens “dit klopt wel in theorie, maar in de praktijk werkt het niet”. Zij zouden eigenlijk moeten zeggen: “dit klopt niet in theorie en daarom werkt het ook niet in de praktijk”. Er bestaat geen ware, juiste theorie, die in de praktijk onjuist blijkt te zijn. De tegenstelling tussen theorie en praktijk is verzonnen door mensen, die liever aan het moeilijke en diepe doordenken willen ontsnappen. Zij blijven vaak hangen bij de vaagheid van de gangbare

praktijk, op basis van de zogenaamde ‘ervaring’. Zij zullen uiteindelijk alleen maar de herhaalde bevestiging accepteren van iets wat zij allang wisten of geloofden. Alleen dat vragen naar waarheid, dat eeuwenoude praktijken heeft uitgedaagd en doen opschrikken, heeft fundamentele verandering teweeg gebracht in wat gangbaar was. Dit geldt zowel voor de geschiedenis van de wetenschap als voor die van de moraal en de godsdienst.

Toen de profeet Amos vraagtekens plaatste bij de theorie van alle heidense godsdiensten, dat het zijn en de macht van God in zekere zin gelijk zouden zijn aan het zijn en de macht van een bepaald land, werd daarmee de praktijk van het heidendom over de gehele wereld ondermijnd.

Toen de profeet t.t.v. de ballingschap vraagtekens plaatste bij de theorie, dat het lijden van een land de straf was op de eigen zonden en vervolgens de theorie opperde, dat het lijden van Gods Knecht alle volken ten goede kwam, toen veranderde daaardoor de geschiedenis van de mensheid van karakter. Toen de apostelen vraagtekens plaatsten bij de theorie, dat de Messias een aardse Vorst was en het kruis van Christus begonnen uit te leggen in termen van verlossing, kwam daardoor het hele systeem van oude, eerbiedwaardige waarden op losse schroeven te staan.

Toen Augustinus de theorie aanvocht, dat God en mens samenwerken t.a.v. zijn behoud; toen Luther de theorie aanviel, dat er geen verlossing zou zijn zonder de sacramentele bemiddeling van de kerk en toen de moderne historische wetenschap de bijgelovige leer van de mechanische inspiratie onderuit haalde, veranderde daardoor de praktijk van grote delen van de mensheid. De nadruk, die het vierde Evangelie legt op de waarheid moet voorkomen, dat wij ons laten meeslepen door de misleidende gedachte, dat er een tegenstelling bestaat tussen theorie en praktijk. En het moet ons tevens een levendige impuls geven richting dieper doordenken m.n. voor hen, die in het bijzonder begaan zijn met de waarheid van het christendom.

In het Grieks betekent het woord voor ‘waarheid’: openbaar maken wat verborgen is. Waarheid is iets wat verborgen is ont-dekken. Niemand bezit de waarheid van nature. Zij woont in de diepte, onder de oppervlakte. De oppervlakte van ons bestaan verandert voortdurend, is in beweging zoals de golven van de oceaan, en daarom is het ook zo bedrieglijk. De diepte is echter eeuwig en daarom ook vast en zeker. Door het Griekse woord te gebruiken aanvaardt de vierde Evangelist deze Griekse opvatting, maar hij verandert het tegelijkertijd ook. Het doen van de waarheid, het zijn van de waarheid, de waarheid is geworden, Ik ben de waarheid – al deze woordcombinaties geven aan, dat waarheid in het christendom iets is, wat gebeurt, iets is, wat gebonden is aan een bijzondere plaats, een bijzondere tijd, een bijzondere persoon. Waarheid is iets nieuws, iets wat door God gedaan wordt in de geschiedenis, en daarom is het ook iets, wat gedaan wordt in het leven van een individu. De waarheid is verborgen, de waarheid is een geheimenis zowel in het christendom als in het Griekse denken.

Maar het geheim van de waarheid in het Christendom is een gebeurtenis, die niet alleen plaats gevonden heeft, maar die ook telkens weer plaats vindt. Het is leven, het leven als persoon, openbaring en beslissing. De waarheid is een stroom van leven, gecentreerd in Christus, maar ook geactualiseerd in het leven van een ieder, die met Hem verbonden is, zoals dezen georganiseerd zijn in de vergadering van God, de Kerk. In het Griekse denken is het zo, dat de waarheid alleen maar gevonden kan worden. In het Christendom wordt de waarheid gevonden, maar ook gedaan en door haar te doen vind je haar. In het Griekse denken is de waarheid uitdrukking van het eeuwige, de onwrikbare essentie van de dingen. In het christendom is de waarheid ‘nieuwe schepping’, die zichzelf in de geschiedenis realiseert. Daarom is het tegenovergestelde van de waarheid bij het christendom de leugen , en niet, zoals in Griekenland, de mening.

De beslissing tegen of voor de waarheid is een beslissing tussen leven en dood en deze beslissing is identiek met die waarbij men de Christus accepteert of

verwerpt. Je kunt niet een mening over Christus hebben, nadat je hem ontmoet hebt. Je kunt alleen de waarheid doen door Hem te volgen, of de leugen doen, door Hem te ontkennen. Daarom is het ook onmogelijk van Hem een leermeester te maken temidden van of zelfs boven andere waarheidsleraars. Dat zou de waarheid van Hem afscheiden en de beslissing voor de waarheid losmaken van de beslissing voor Hem (zoals de belissing voor het onderwijs van Plato niet hetzelfde is als beslissen voor Plato). Juist die scheiding wordt door de vierde Evangelist ontkend, wanneer Christus de waarheid wordt genoemd, die geworden is en wanneer zijn volgelingen ‘hen die van de waarheid zijn’ worden genoemd en die daarom ook in staat zijn om de waarheid te doen.

Christelijke theologie wortelt in deze waarheidsopvatting, waarbij geen kloof wordt erkend tussen theorie en praktijk, omdat deze waarheid reddende waarheid is. Theologie moet zijn als een cirkel, waarbij de elementen van de omtrek zoals historische, wetenschappelijke en filosofische theorieën naar de kern worden getrokken, namelijk de waarheid en dat is de Christus. Geen enkele bewering is theologisch (van aard), als die niet, direct of indirect, deze bevrijdende waarheid bevat. En dat betekent, dat het een waarheid is die gedaan moet worden: de reddende waarheid is in “Hem, die de waarheid doet”.

 

Lees meer uit: Als de fundamenten gaan wankelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.