Desperate and hopeful answers

 

LEZING 2 (CHICAGO 1950) PAUL TILLICH

 

(een samenvatting)

 

Er bestaan 2 typen theologie van de wanhoop: de ene betreft de wanhoop over het einde en het Niets, terwijl de andere wanhoopt over de schuld. De theologen, die zich hiermee bezighouden analyseren enerzijds de situaties, waarin deze voorkomen, maar zoeken ook een antwoord te geven. Dit is ook noodzakelijk zo, want het negatieve kan niet bestaan los van het positieve. We kunnen zelfs niet in de diepte van de negativiteit kijken, zonder dat we – al is het verborgen – een antwoord hebben of vermoeden. Luther stelt terecht vast, dat er geen berouw kan zijn zonder voorondersteld geloof. Je kunt niet in de afgrond van het Niets kijken zonder de moed te hebben om dat te doen. Iets dergelijks gaat ook op voor het atheïsme: dat veronderstelt theïsme.

Hij gaat vervolgens even in op één van de grootste theologen van de wanhoop: F. Nietzsche. Je kunt alleen in de naam van een andere God zeggen, dat God dood is. De afgrond heeft geen realiteit of zijnsgrond en zo moet men in feite ook het atheïsme tegemoet treden. Je zou moeten laten zien tot welke consequenties een consequent doorgezet atheïsme leidt: het zou het einde van het zijn en van de zin betekenen. Het zou betekenen de afgrond van de betekenisloosheid en niet het afwijzen van een hoogste wezen, dat men als fantasie aanmerkt.

Maar deze zogenaamde atheïsten hebben (ten 2e) hun idee van ‘zijn en zin’ ergens anders op gevestigd om de absolute wanhoop te vermijden. En ten 3e moet men hun laten zien, dat hun verstopte angst en wanhoop gemakkelijk leidt tot allerlei neurotische fixaties en verdedigingsmechanismen. We moeten de atheïsten tot meer en dieper atheïsme aansporen, zodat zij bewuste theologen van de wanhoop worden!.

Nu kijken we naar het Stoïcijnse antwoord en dat van het christendom. De eersten beantwoorden alleen de wanhoop van het einde, het christendom wil op beide antwoord geven (onze eindigheid en onze schuld).

O.h.a. kan m.n ‘moed’ gelden als antwoord op de angst en de wanhoop. Deze moed is een ontologische kwaliteit, de kwaliteit van het zijn zelf. Het is de fundamentele zelfbevestiging van het zijn temidden van angst en eindigheid en temidden van de conflicten en deze moed is er zolang het leven duurt. Leven en de moed hebben te leven zijn in feite hetzelfde.

Er zijn twee tpen moed te onderscheiden: de heroïsche en de paradoxale moed. De eerste is van de Stoa, de tweede van het christendom.

Nu volgt een overzicht van wat de Stoa in de loop van de geschiedenis over ‘moed’ heeft gedacht. Tot het moderne Stoïcisme kan het existentialisme gerekend worden, maar Auden heeft terecht gesteld, dat men zichzelf tegenspreekt, omdat men zich wel degelijk ergens aan commiteert. Zolang je over je wanhoop spreek je eigenlijk ergens van bovenaf daarover. Sartre kan op basis van zijn filosofie niet uitleggen, waarom hij in het verzet zat. Ook de eenvoudige atheïst kan niet verklaren waarom hij zich engageert in de maatschappij, waarvan hij deel uitmaakt.

De mens, die de angst en de wanhoop kent verzet zich tegen troost vanuit een transcendente God en zoiets is eigenlijk Stoïsche moed. Men wordt echter cynisch wanneer men deze moed zelf gaat ontkennen. Dit cynisme is een grote uitdaging van het christendom en de kerk in deze tijd. , maar de grootste uitdaging is het Neo-Stoïcisme, dat de angst van het menselijk bestaan op zich neemt met de moed van de resignatie.

De christelijk moed stijgt daar bovenuit; deze moed is paradoxaal. Deze moed is een ‘desondanks’, er is hoop, gebaseerd op wanhoop. Dit is werkelijk paradoxaal en je kunt deze moed alleen ervaren in het moment van de moed zelf.

De moed om de schuld op je nemen is in zekere zin ites bovenmenselijks en kan alleen gedragen worden, als men weet heeft van de vergeving. Het christendom verenigt moed en vergeving met elkaar. De boodschap van de verzoening omvat zowel de wanhoop van de schuld alsook de wanhoop van de zinloosheid.

In dit licht bezien krijgen christelijke ‘symbolen’ een nieuwe betekenis. Zo betekende het symbool van de schepping de grote moed van het vroege christendom om zo de wereld te bevestigen tegen de heidense wanhoop. Ook had het christendom de moed om te spreken over de eenheid van de wereld, later zelfs over een schepping uit het niets, als uitdrukking van de paradoxale moed om de eenheid van de wereld, de betekenisvolheid van de wereld, ja de ultieme macht van het zijn te stellen tegenover het niet-zijn. Dit alles noemt Tillich de moed van het christendom.

We zijn bovendien gevangen in het netwerk van de tijdelijkheid en vergankelijkheid, onze tijd is beperkt en zo bidden wij tot God, de Eeuwige en daarom drukken wij de moed van de paradox uit. En het symbool waar de meeste moed uit spreekt is die van het eeuwige leven: This is not argument of the continuation of our finite finitude after death, but it says that we participate in that which transcends all acceptances and gives us substance. And the same is true with respect to meaning.

De voorzienigheid behoedt ons voor het gevaar van de zinloosheid en we hebben de moed om daaraan vast te houden: we zijn nimmer afgesneden van de grond, waaruit de moed voortkomt. Zolang wij wanhopig zijn is de band niet doorgesneden. En de band die die eenheid tot stand brengt is Jezus Christus, het Nieuwe Zijn. We kunnen daarom de moed grijpen, dat wij geaccepteerd zijn. Dat is de betekenis van de Christologie, de leer van de verzoening en de rechtvaardiging – en vergeet daarbij alle verfijningen en absurditeiten – zoals je biologie en psychologie moet vergeten, als je iemand gezicht aanziet.

Het idee van ‘moed’ is het meest uitgewerkt door Luther, maar deze moed is verloren gegaan bij de orthodoxe angst van de kerken van de Reformatie – want orthodoxy is angst! Vandaag gaat het er dus om of wij een risico aandurven, moed kunnen tonen!


Ga naar het overzicht Lezingen & Artikelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.