Als de fundamenten gaan wankelen

 

HOOFDSTUK 5: Mediteren over wat tijd is

Laten we eens mediteren over wat tijd is, dat vreemde geheimenis. Augustinus raakt aan de diepte ervan, als hij zegt: “Als niemand mij ernaar vraagt, dan weet ik het precies. Maar zodra iemand mij vraagt het uit te leggen, dan weet ik het niet meer”. Het is eigenlijk onmogelijk om over de tijd te spreken, maar dat heeft niet verhinderd dat de meest diepe religieuze geesten erover nagedacht en erover gesproken hebben. Het is immers geen vage speculatie als de dichter van het eerste gedeelte van Psalm 90 de eeuwigheid van God  tegenover de vergankelijkheid van het menselijk bestaan stelt. De ervaring van melancholie over de eindigheid van de mens spoort hem aan deze ontzaglijke woorden van de psalm te uiten. Het is evenmin ijdele nieuwsgierigheid van Augustinus, wanneer hij in zijn meest persoonlijke boek, de Belijdenissen, probeert door te dringen tot de grond van onze tijdelijkheid.
We poneren geen abstracte stelling, maar drukken eerder een diep religieus gevoel uit, wanneer we zingen: “De tijd draagt als een altijd voortrollende stroom al haar zonen weg”. Het is niet louter filosofie, maar veeleer een tragisch levensgevoel, dat de vroegste Griekse filosofen er toe bracht om te zeggen, dat alles moet terugkeren tot zijn oorsprong en straf moet ondergaan en dat alles gebeurt “volgens de orde van (de) tijd”. Het is niet louter uit belangstelling voor een systematische theorie, dat het vierde Evangelie telkens de uitdrukking “eeuwig leven” gebruikt om het hoogste goed mee aan te duiden, dat altijd aanwezig is in Christus. Het was een religieuze gebeurtenis toen Meester Eckhardt verwees naar het Eeuwige Nu binnen de stroom van de tijd en toen Soren Kierkegaard wees op de oneindige betekenis van ieder moment als het Nu van de beslissing.
De tijd is even onuitputtelijk als de grond van het leven zelf. Zelfs de grootste geesten hebben altijd maar een aspect ervan ontdekt. Maar iedereen, zelfs de meest eenvoudige geest, kan bevatten, dat de betekenis van de tijd te maken heeft met zijn eigen tijdelijkheid. Hij mag dan misschien niet in staat zijn om zijn kennis over de tijd onder woorden te brengen, maar hij is nooit los van het geheim ervan. Zijn leven en het leven van ons allemaal is immers op ieder moment, in iedere ervaring en bij iedere uitdrukking vervuld en doordrongen van de tijd, dat vreemde mysterie. Tijd is onze bestemming. Tijd is onze hoop. Tijd is onze wanhoop. En de tijd is de spiegel waarin wij de eeuwigheid zien.
Ik wil nu graag op drie dingen wijzen, die verband houden met de tijd als geheimenis: dat zij alles binnen haar sfeer kan verslinden; dat zij de eeuwigheid in zich op kan nemen en dat zij zich kan uitstrekken naar een uiteindelijk doel, een nieuwe schepping.
De mensheid is zich er altijd van bewust geweest dat er iets droevigs zit in het voortstromen van de tijd, een mankement a.h.w. dat we niet kunnen oplossen en als we het zouden oplossen zouden we geen plek meer hebben om op te kunnen staan. We komen uit het verleden, dat er niet meer is en we gaan de toekomst tegemoet, die er nog niet is; wat van ons is, dat is het heden. Het verleden hebben we nog voorzover het nog in en bij ons is en de toekomst is alleen van ons voorzover we die al in het nu hebben. Het verleden bezitten we in onze herinnering, de toekomst in anticipatie (erop vooruitgrijpen). Maar wat is de aard van het heden eigenlijk? Als we er goed naar kijken dan moeten we zeggen: het is een punt zonder uitbreiding, het is het punt waarop de toekomst verleden wordt. Als we tegen onszelf zeggen: “Dit is het heden!” dan is dat moment alweer opgeslokt door het verleden. Het heden ontsnapt ons, zodra wij het proberen te grijpen. Het heden kan niet ‘gevangen’ worden, het is altijd één(zelvig?). Het schijnt dus zo te zijn, dat we niets werkelijks in handen hebben, het verleden en de toekomst sowieso niet, maar het heden ook niet. Dit geeft aan ons bestaan eigenlijk een soort droomkarakter, waar de psalmist ook op duidt en wat religieuze zieners ook op vele manieren hebben beschreven.
De tijd zou ons echter geen plaats kunnen geven om op te staan, als zij ook niet een tweede kenmerk had, namelijk dat de tijd de eeuwigheid kan ontvangen. Zuiver in de stroom van de tijd is er in feite geen heden, maar toch is het heden wel reëel, getuige onze ervaring. En dat komt, omdat de eeuwigheid in de tijd inbreekt, waardoor het heden werkelijkheid wordt. We zouden niet eens “nu” kunnen zeggen, als de eeuwigheid niet juist dat moment uittilde boven de altijd maar voortgaande en voorbijgaande tijd. De eeuwigheid is altijd tegenwoordig en het is dankzij de eeuwigheid dat wij űberhaupt het heden hebben. Als de psalmdichter naar God kijkt (bij wijze van spreken), voor Wie duizend jaren zijn als één dag, dan heeft hij eigenlijk de eeuwigheid op het oog, die als enige in staat is om hem een plaats te geven, waarop hij kan staan, een “nu” dat een oneindige realiteit heeft en een oneindige betekenis. Op ieder moment dat we “Nu” zeggen komen iets tijdelijks en iets eeuwigs samen.
Telkens wanneer een mens zegt: “Ik leef “nu”; “nu” ben ik werkelijk aanwezig”, - en daarmee verzet hij zich  tegen de stroom die de toekomst het verleden indrijft,-  op z’n moment is (de) ‘eeuwigheid’ present! In ieder “Nu” van deze aard manifesteert zich de eeuwigheid; in ieder werkelijk ‘nu’ is de eeuwigheid aanwezig. Laten we eens even stilstaan bij de manier waarop wij leven, in deze periode van de geschiedenis. Zijn wij niet het echte heden kwijtgeraakt door ons altijd maar te laten opjagen, door maar voortdurend te rennen in de richting van de toekomst? Zo ziet ons onvermoeibaar activisme er toch uit? We denken, dat de toekomst beter zal zijn dan het heden, welk heden ook maar; maar er ligt altijd weer een andere toekomst achter de volgende toekomst, telkens weer zonder een heden, d.w.z. zonder eeuwigheid. Volgens het vierde Evangelie is het eeuwige leven iets dat ons in het heden gegeven wordt: wie naar Christus luistert heeft de eeuwigheid al in zich en is niet langer onderworpen aan het voortgaan van de tijd. In zo’n mens wordt het ‘nu’ een ‘eeuwig nu’. We zijn het echte ‘nu’, d.w.z. het ‘eeuwige nu’, zoals gezegd,  kwijtgeraakt; ja, ik ben bang, dat we het eeuwige leven zijn kwijtgeraakt, voorzover (en omdat) dat het wèrkelijke heden schept.
Er is nog een derde geheimenis, als we over de tijd nadenken en dat doet ons naar de toekomst  kijken. Immers, de tijd keert niet weerom en herhaalt zichzelf ook niet, nee, de tijd spoedt zich voorwaarts. Zij is altijd uniek en schept telkens iets nieuws. De tijd heeft het in zich om ergens heen te gaan, nog onbekend waarheen en het einddoel is ook nog nooit in de tijd zelf bereikt, maar altijd is de tijd haastig op weg naar dat doel. De tijd is op weg naar de eeuwige toekomst. Dat is wel het grootste geheimenis van de tijd. Het is het geheimenis waarover de profeten, Christus en de apostelen hebben gesproken. Het eeuwige is uiteindelijk de oplossing van het raadsel van de tijd. De tijd gaat niet voort in de richting van  eindeloos zichzelf herhalen en ook niet in de richting van een leegte, waaruit zij weer opnieuw begint. Nee, de tijd is niet zonder betekenis, want haar verborgen bedoeling is “redding” en haar verborgen doel is het Koninkrijk Gods en zij brengt een verborgen werkelijkheid aan het licht: de nieuwe schepping. De oneindige betekenis van ieder moment is dit: hierin beslissen wij – en in die zin is het inderdaad een beslissend moment – over onze eeuwige toekomst!


Lees meer uit: Als de fundamenten gaan wankelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.