Inleiding voor het Paul Tillich Genootschap

 

Inleiding (door Cees Huisman) voor het Paul Tillich Genootschap op vrijdag 13 december 2013

Het Koninkrijk Gods is als een heer des huizes, die uit zijn voorraad oude en nieuwe schatten tevoorschijn haalt. Dat woord schoot mij te binnen, toen ik dacht aan dit moment vanmiddag, waarop ik wil laten zien, wat ik uit het Paul Tillich archief in Boston/Cambridge naar boven heb gehaald. Letterlijk was dat ook zo: op een magazijnkarretje stond een stapel grijze dozen in een kamer op mij te wachten. Die waren naar bovengehaald uit een diepe kelder, zo stel ik mij voor, en het waren de dozen, die ik had aangevraagd en uiteraard was die keuze door mij gemaakt, op basis van mijn voorkeur, belangstelling en nieuwsgierigheid. De hoeveelheid materiaal, dat daar aanwezig is, is zo omvangrijk, dat alleen al de inventaris ca. 200 pagina’s bevat. De diversiteit is ook groot: het zijn persoonlijke aantekeningen uit zijn studententijd, het zijn schetsen van preken en uitgewerkte preken uit zijn Moabit-tijd in Berlijn, alsook een grote hoeveelheid preken, die hij gehouden heeft aan het front, toen hij tijdens de 1e WO veldprediker was. Het bevat collegedictaten en manuscripten, briefwisselingen en foto’s, lezingen op conferenties en studiedagen, publicaties in tijdschriften en transcripties van radiotoespraken tijdens de 2e WO. Dit geeft iets weer van de verscheidenheid aan soorten materiaal, maar de onderwerpen, die Tillich in al deze stukken aansnijdt, vertonen een nog grotere diversiteit: filosofie en theologie uiteraard, maar ook begeeft hij zich op het terrein van de kunstinterpretatie, de psycho-analyse, hij duidt de ontwikkelingen in zijn tijd, in West-Europa en de VS, maar ook toont hij interesse in de Sovjet-Unie, Japan en Israël, ruimtevaart en industriële ontwikkelingen, wetenschap en politiek, geschiedenis en geschied-duiding: van dit alles en nog veel meer is onnoemelijk veel te vinden in dit Archief.

De eerste vraag is: Hoe ben ik ertoe gekomen om naar Boston af te reizen? Zoals jullie weten ben ik me eigenlijk pas sinds korte tijd met het denkwerk van Tillich gaan bezighouden en dat was tijdens mijn studieverlof vorig jaar. Uiteraard had ik tijdens mijn studie theologie met hem kennis gemaakt via de toen gebruikte handboeken (o.a. Berkhof’s “Chr. Geloof”), maar daar was het verder bij gebleven. Een paar jaar geleden kocht ik 2 delen van zijn Syst. Theologie (dl 1 en 2) (Duitse uitg.) en toen ik daar in begon te lezen fascineerde mij dat wel, hoewel ik het ook tamelijk abstract en complex vond. Op de een of andere manier liet hij mij niet los en toen ik in 2012 2 maanden studieverlof kreeg en ik een verkenning wilde doen naar de relevantie van het Evangelie in deze seculiere tijd, toen ging ik ervan uit, dat Tillich mij hier wel kon gidsen, omdat hij als cultuurtheoloog met niets anders was bezig geweest dan de tijd en het Evangelie op elkaar te betrekken. Tijdens dat studieverlof ontdekte ik op het internet de totale inventaris van het archief, dat zich op de Harvard universiteit bevindt en toen ik dat doornam was ik werkelijk onder de indruk van de hoeveelheid materiaal, dat daar bewaard werd. Toen ik daar eens op een zwoele lenteavond in onze tuin over uitwijdde werd voor mij een trip naar Boston ‘beraamd’ voor het voorjaar van 2013 ...en zo is het gekomen en zo ben ik daar gekomen...

Hoe wist ik wat er te vinden is en hoe krijg ik op tafel, wat ik graag wil inzien en hoe krijg ik e.e.a. mee naar huis om nader te bestuderen? Een andere vraag, die bij mijn zoektocht meespeelde was natuurlijk: welk materiaal is al in druk verschenen en welk niet? Van sommige stukken herkende ik dat meteen, natuurlijk: bijv. manuscripten van Dynamics of Faith, of uitgewerkte stukken uit the Systematic Theology, preken uit The Shaking of the Foundations en colleges over The Courage to Be. Maar hoe zat het met de preken uit de 1e WO en daarvoor, uit de tijd dat hij hulpprediker was in

Berlijn? Omdat ik wist dat Leo (dG) met zijn preken uit de 1e WO aan de gang was heb ik hem voor mijn vertrek om een overzicht van de teksten gevraagd, die hij in die tijd behandelde. Uit dat overzicht bleek mij, dat volgens mij al die teksten waren uitgegeven in een vervolgdeel (Ergänzungsband o.i.d.) op de Verzamelde Werken van Tillich (Duitse uitgave), maar van veel ander materiaal was en is mij dat niet bekend. Hoewel de vreugde en het interessante van het zien van stukken uit de eerste hand onverminderd groot blijft – de dagen die ik doorbracht in het archief met telkens verrassende stukken op mijn bureau waren spannend en zal ik nooit vergeten – het zou echter de pret toch enigszins drukken als later of reeds vandaag zou blijken, dat alle of het meeste van het door mij gescande en meegebrachte materiaal al was uitgegeven in één of meerdere van de banden van zijn verzameld werk. Tot op de dag van vandaag weet ik dat niet, omdat ik zijn verzameld werk niet in bezit heb en ook nog geen gelegenheid heb gehad om die in zijn totaliteit in te zien.

Ik keer nu even terug naar mijn beginvraag: hoe weet ik wat er te vinden is in dit Archief. Wel, tijdens mijn studieverlof vorig jaar – eigenlijk mijn eerste kennismaking met het werk van Paul Tillich – surfde ik over het wereldwijde web met als zoekterm Paul Tillich en zo kwam ik onverwacht ook op de website, waar de inventaris van het TillichArchief te vinden was. Indrukwekkend en overrompelend: zo veel, zo systematisch gerangschikt, zo volledig in kaart gebracht. Zo kon ik thuis op mijn gemak overzien wat er allemaal in dat Archief aanwezig was aan materiaal en zodra mij een ‘snoepreis’ daarheen was aangeboden begon ik steeds meer te watertanden en ook moest ik vantevoren aangeven, wat ik dan precies wilde inzien. Het zijn 242 dozen en deze bevatten grofweg deze stukken:

Organized into the following series:

* Series I. Early student notebooks (in German) (boxes 1-17)

* Series II. German manuscripts (boxes 18-32)

* Series III. Early English language notebooks (boxes 33-37)

* Series IV. Lecture notes, sermons, teaching materials, drafts of published works, articles, etc. (boxes 38-109)

* Series V. Interviews, discussions and broadcasts (boxes 110-115)

* Series VI. Correspondence (boxes 116-215)

* Series VII. Personal materials (boxes 216-233)

* Series VIII. Photographs (boxes 234-242)

Scope and Content

This collection includes penned and typed drafts of sermons, addresses, papers, and articles including drafts of Tillich's major publications. The collection also includes Tillich's early student notebooks which represent his work at the Universities of Marburg, Frankfurt and Berlin; class notes and lecture notes from his theology courses; radio broadcasts; family records which include birth, marriage, death records and newsletters; extensive correspondence, and photographs.

There is a link to a digitized version of a handwritten copy of My Travel Diary: Between Two Worlds in bMS 649/88 (1-2).

Om een eerste indruk te geven, wat er zoal te vinden is in deze dozen laat ik de inventaris zien van de dozen 4 tot 6 en dan nog niet eens alles. Daar wordt soms bijgeschreven, dat dit materiaal is uitgegeven of zal worden gepubliceerd.

* bMS 649/3 (1) Apologetik (I-IV), Systematische Theologie, four notebooks, 1913. Published as Frühe Werke, herausgegeben von Gert Hummel und Doris Lax in Ergänzungs- und Nachlassbände zu den Gesammelten Werken von Paul Tillich, 1971

* bMS 649/3 (2) Ethik I; Apologetik, Dogmatik, Ethik (Ergänzungsheft II); Apologetik, Dogmatik, Ethik (Ergänzungsheft I); Ethik II; Ethik III; Ethik IV = Systematische Theologie, six notebooks, 1913. Published as Frühe Werke, herausgegeben von Gert Hummel und Doris Lax in Ergänzungs- und Nachlassbände zu den Gesammelten Werken von Paul Tillich, 1971

* bMS 649/3 (3-4) Dogmatik, University of Marburg, eight notebooks (1-8), summer semester, 1925. Published as Dogmatik in "Was uns unbedingt angeht": Studien zur Theologie und Philosophie Paul Tillichs, edited by Werner Schussler

* bMS 649/3 (5) Photocopied notes from Dogmatik

* bMS 649/4 (1-2) Dogmatik, University of Marburg, ten notebooks (9-18), summer semester, 1925. Published as Dogmatik in "Was uns unbedingt angeht": Studien zur Theologie und Philosophie Paul Tillichs, edited by Werner Schussler

* bMS 649/4 (3) Altes Testament, Technische Hochschule Dresden, three notebooks, summer semester, 1927

* bMS 649/4 (4) Philosophie der Religion, "Das Fragen und die Fragwuerdigkeit, Religionsphilosophie," notebook, University of Frankfurt, summer semester, 1930

* bMS 649/4 (5-6) Dogmatik, typescript photocopy, 200 pages

* bMS 649/5 (1) Neues Testament, study notes, three notebooks, 1904-1908

* bMS 649/5 (2) Kunst und Religion, Technische Hochschule Dresden, winter semester, two notebooks (notebooks are labeled as part of a series of six notebooks, but that is incorrect), 1925-1926

o bMS 649/6 (1-3) Hegel, University of Frankfurt, ten notebooks, 1931-1932. Published as Vorlesung uber Hegel (Frankfurt 1931/32) in Ergänzungs- und Nachlassbände zu den Gesammelten Werken von Paul Tillich, 1971bMS 649/32 (17) Der Sinn des Gebets, by Emanuel Hirsch, Theologische Blaetter, review, typescript, in English and German, 1922

o bMS 649/33 (35) Zeit und Ewigkeit: Die Letzten Voraussenzungen der dialektischen Theologie, by Hans Wilhelm Schmidt, review, typescript, in English and German, 1927

o bMS 649/44 (24) The Interpretation of History, handwritten, n.d.

o bMS 649/44 (25) "Apocalyptic Interpretation of History," handwritten, n.d.

o bMS 649/44 (26) "Problems in the Philosophy of History," outline and four lectures (Lecture I: "Nature and History"; Lecture II: "Historical Forces"; Lecture III: "Historical Time"; Lecture IV: "Interpretation of History"), handwritten and typescript, n.d.

o bMS 649/44 (32) "The Ending and the End of History," University of Southern California, Los Angeles, handwritten, December 1-3, 1962

o bMS 649/44 (33) "The Meaning of History in the Light of Christian Prophetism," handwritten and typescript, n.d.

o bMS 649/45 (12) "The Problem of Immortality and the Self," Conference on Comparative Philosophy and Culture, Wooster College, Ohio, includes correspondence re: conference, handwritten, typescript, and typescript photocopy, 1965

* bMS 649/46 (3) 'The Concept of Faith in the Jewish-Christian Tradition," article, handwritten, n.d

Het overzicht dat momenteel op Internet beschikbaar is (http://oasis.lib.harvard.edu/oasis/deliver/~div00649) is uitgebreider en informatiever dan toen ik mijn keuze moest maken. Allereerst was ik nieuwsgierig naar de zgn. Weltkriegspredigten van Tillich, waarvan ik er ca. 150 bewaard zijn gebleven. Zodra ik van Leo vernam, dat deze eigenlijk allemaal zijn opgenomen in een van de banden van het VW, heb ik die verder links laten liggen. Alles, waarvan ik wist dat het al gepubliceerd was, heb ik buiten beschouwing gelaten, omdat ik nauwelijks meerwaarde zag in een manuscript, dat ook in drukvorm beschikbaar was. Mijn belangstelling bleef echter wel vooral gericht op zijn preken-werk en zo ontdekte ik ook een vrij grote verzameling preken, die hij als hulp-pastor in Berlijn heeft gehouden, voor WOI. In blauwe preekschriftjes zijn ze in een priegelig onleesbaar handschrift bewaard gebleven en gelukkig zaten er op doorslagpapier getranscribeerde getypte versies bij. Daarvan heb ik er een aantal gescand.

Wat ik buiten beschouwing heb gelaten zijn ook de correspondenties en de radiotoespraken uit de 2e WO, hoewel naar dat laatste mijn interesse wel uitging, maar het hoorde niet bij mijn eerste keuze.

Nogmaals, voordat ik vertrok naar het archief, heb ik de inventaris zo nauwkeurig mogelijk nagelopen op titels en aanduidingen, die mijn belangstelling trokken: naast preken ook lezingen of beschouwingen, die te maken hadden met de interpretatie van de geschiedenis, bijv. ook zijn aandacht voor het Kairos-moment. Ook was ik geinteresseerd in zijn visie op ‘eeuwigheid’ en ‘eeuwig leven’ en zodra ik daarover iets tegenkwam heb ik dat aangestreept en ook kwam ik titels van lezingen tegen, waarvan ik dacht, dat die interessant genoeg zouden zijn om ter plekke te scannen.

Want zo was mijn werkwijze: ik had van tevoren een keuze gemaakt en doorgegeven aan de archivaris (Fran O’Donnell) daar van wat ik graag wilde inzien. En nadat ik de doos had uitgepakt en ingezien had, wat het materiaal precies behelsde heb ik er in een andere ruimte scans van gemaakt, verzameld op een USB-stick, totaal ruim 400.

De meeste in typemachineschrift, door hemzelf of door een latere transcribent, op dun doorslagpapier, waardoor de scans niet altijd even goed leesbaar zijn; andere stukken waren alleen in handschrift aanwezig, met potlood op dundrukpapier geschreven, in grote, krachtige hanepoten, soms moeilijk leesbaar, maar vaak goed te doen, als je er eenmaal aan gewend bent. (voorbeeld afdrukken).

Ook trof ik nog wat liturgisch materiaal aan: orde van diensten en door Tillich voor die gelegenheid gemaakte en uitgesproken gebeden.

Een van de handschriften, die ik heb proberen te ontcijferen is deze, getiteld: Die prophetische Geschichtsdeutung. Hoewel het mij in hoofdlijnen duidelijk is wat hij hier naar voren brengt, zijn toch sommige woorden of stukjes tekst nog onduidelijk en moeten later nog eens opnieuw onder de loupe genomen worden (misschien wel letterlijk).

Om mijn verhaal nu ook een wat meer inhoudelijke wending te geven kan ik nu jullie aandacht vragen voor twee lezingen van PT, die hij in 1950 in Chicago heeft gehouden en die gaan over ‘de theologie van de wanhoop’. Van de eerste heb ik een vrij letterlijke vertaling gemaakt, van de tweede meer een samenvatting.

Maar het is misschien in deze tijd van het jaar ook een aantrekkelijke gedachte om samen een preek van Tillich te beluisteren en te bespreken, die hij in Berlijn heeft gehouden (in 1912/13) op één van de Adventszondagen van dat jaar. Ik denk in dec. 1913, zodat dat nu precies 100 jaar geleden is. Uit het archief heb ik een transcriptie van een preek uit die periode meegenomen (en vertaald) en die gaat over het ‘wachten op God’. Hoewel er geen Bijbelgedeelte bij genoemd wordt kreeg ik de indruk, dat het een preek is over of n.a.v. Psalm 130.

De vindplaats is bMs 649/16 (1-2). Hierin zitten 9 schriftjes met preken uit Tillich’s Berlijnse periode (1912-1914) en deze bevatten in totaal 23 preken. Zij zijn in de jaren 60 door iemand getranscribeerd en uitgetypt en daarvan heb ik scans gemaakt. De inventaris vermeldt erbij, dat e.e.a. niet helemaal volledig en soms met een enkele fout gedaan is. Hier en daar staan stippellijntjes of wordt een zin onvolledig weergegeven, maar dit leidt niet tot een misverstaan van de strekking van het geheel.

Paul Tillich is dan nog maar 26 of 27 jaar oud, maar volgens mij zijn al duidelijk de contouren van zijn latere filosofie en theologie merkbaar in deze ene preek. Ook de gedachte van de ‘ultimate concern’ lijkt al in een kiem aanwezig te zijn. Kortom, alleen daarom al en om gewoon kennis te maken met zijn vroege homiletische arbeid lijkt het me goed en zinvol om te horen, wat hij zijn gemeente toen en daar voorhoudt.

Deze preek is te vinden onder Preken uit ander werk op deze site.


Ga naar het overzicht Lezingen & Artikelen

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.