Hoofdlijnen van zijn theologie

 

Onderstaande inleiding van prof. D. Mackenzie Brown op de 1e dialoog van Paul Tillich met docenten en studenten over het begrip ‘ultimate concern’ geeft een goede samenvatting van enkele belangrijke theologische standpunten en uitgangspunten van Tillich.

De oorspronkelijke tekst is hier te vinden.

Verder verwijs ik naar de samenvattingen, die te vinden zijn op deze website onder het hoofdstuk ‘Syst. Theologie’.


De theologie van Tillich

 

Prof.: In zijn monumentale werk de ‘Systematic Theology’, in zijn andere werken en door zijn lange omgang met westerse theologen, filosofen en psychologen heeft Paul Tillich een frisse benadering aangereikt t.a.v. problemen, die zich voordoen in de westerse religieuze traditie. Hij heeft echt iets te zeggen over de rol van het christendom in deze tijd; over het jodendom, de islam, het boeddhisme, over internationale conflicten, over het gevoel van morele betekenisloosheid van de individu en over persoonlijke vervreemding. Bij wijze van inleiding en om de discussie op gang te brengen zal ik proberen een paar van zijn posities naar voren te brengen, waarmee hij religieuze problemen heeft benaderd.

Hij begint bij voorkeur bij de ‘menselijke situatie’. Niemand ‘proeft’ de betekenis van woorden en symbolen zo diep(zinnig) als hij, maar zijn belangstelling gaat niet zozeer uit naar abstracties. Hij baseert zijn systeem niet op het vraagstuk van het bestaan van God, waarvan hij vindt dat het een vraag is, die niet gesteld zou moeten worden, hoewel sommige theologische systemen daar juist mee beginnen. Zulke systemen komen aanzetten met vijf of zeven zus-en-zo bewijzen voor het bestaan van God en op basis daarvan zetten ze hun argumentaties voort, dat, omdat God bestaat, ook dit-en-dat waar moet zijn etc. Tillich begint daarentegen bij de menselijke situatie en in die zin is hij een existentialist. Voor hem is het eerste probleem onze situatie, ons gevoel van vervreemding en de spanningen temidden waarvan wij leven.

Ik zou willen zeggen, dat Tillich de theologische taal en het religieuze ritueel als symbolisch opvat; in zichzelf missen ze weliswaar eeuwige waarheid, maar zij verwijzen wel naar het eeuwige en het ultieme. Hij dringt er op aan, dat de symbolen, zoals de kerk, het avondmaal, de doop e.d. betekenis moeten blijven houden, ook als de samenleving verandert. Anders worden ze na verloop van tijd leeg en houden zij op om te verwijzen naar de werkelijkheid, die zij oorspronkelijk symboliseerden. Dan verliezen ze hun helende kracht en worden eigenlijk betekenisloos. Dit leidt dan weer tot ‘afgoderij’ Wanneer men namelijk een idee vereert, of een boek of een heilig voorwerp, zonder dat men beseft waar het voor staat, dan kan men nooit de religieuze waarheid achter het symbool zien.

Tillich definieert geloof – en indirect ook godsdienst – als ‘ultimate concern’ (dat wat ons ten diepste aangaat). Godsdienst is te beschouwen als de richting of de beweging naar het ultieme of het onvoorwaardelijke. God, juist gedefinieerd, zou het Onvoorwaardelijke genoemd kunnen worden. Maar God is eigenlijk ondefinieerbaar. Aangezien het Onvoorwaardelijke aan ons denken voorafgaat en ook aan al het geschapene, daarom kan God niet beperkt worden door of in het denken of door woorden. Tillich ziet God als het Zijn-zelf of de grond van het zijn. Daarom kan er geen sprake zijn van een God. Er kan zelfs geen ‘hoogste God’ zijn, want ook dat idee is inperkend. We kunnen van God geen object maken. Dus voorbij de God van de christen of de God van de joden is daar de ‘God boven God’. Van deze God kan niet gezegd worden dat Hij bestaat of niet bestaat in de zin, zoals wij bestaan. Beide beweringen zijn beperkend. We kunnen van God geen ding maken, ongeacht hoe heilig dit ding ook mag zijn, omdat er altijd achter dat heilige ding iets is dat er de grond of basis van is, ‘de grond van het zijn’.

Omdat wij eindige schepselen zijn zijn wij gescheiden van deze oneindige grond of fundering van ons zijn. Als wij deze vervreemding voelen, ervaren wij angst. We kunnen dan een psychiater raadplegen en deze kan proberen ons probleem te verhelpen. Maar Tillich hamert er op, dat de psychiater weliswaar vele angsten kan verhelpen, m.n. de onnodig overdreven of ingebeelde, onredelijke angsten, maar dat hij nooit en te nimmer deze basale angst kan verhelpen. De psychiatrie heeft te maken met het eindige, terwijl de vervreemdende angst voortkomt uit ons gescheiden zijn als eindige wezens van wat oneindig en onvoorwaardelijk is.

Wat deze scheiding kan overwinnen en ons in relatie kan brengen met de ultieme grond van het Zijn en waardoor wij ons de betekenis van ons leven bewust worden, dat is de Liefde. De liefde is het meest krachtige en belangwekkende aspect van de religie. Om het iets anders te definiëren: de liefde is de drijvende kracht om weer bijeen te brengen wat van elkaar gescheiden was.

Paradoxaal genoeg ziet Tillich religie zelf als één van de grootste gevaren voor het religieuze leven. Hoezo dan? Wel, omdat religieuze systemen de neiging hebben star te worden in de loop van tijd. En zodra zij star geworden zijn onderdrukken zij het onderzoek, de dynamiek, de liefde en het inzicht, die oorspronkelijk juist inspriratie en groei verschaften aan de religie. Voortgaand individueel onderzoek naar de diepste bedoelingen van rituelen en symbolen is absoluut noodzakelijk om de vitaliteit van een religie te behouden. Helaas hebben alle religies de neiging om uiteindelijk dat onderzoek tegen te houden en te ontmoedigen, een feit dat ons het existentiële probleem voor ogen stelt: hoe kunnen we de betekenis van religieuze symbolen en wat zij bedoelen weer herstellen, terwijl die onder druk zijn komen te staan en soms zelfs vernietigd worden door de opkomst van de technologie, de burgerlijke manier van leven, het nationalisme en de quasi-religies?

Voor andere samenvattingen en hoofdlijnen verwijs ik naar Syst. Theologie op deze website.

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.