Korte biografische schets

 

PAUL TILLICH (1886-1965)

 

Tillich is zonder twijfel een van de belangrijkste theologen van de 20e eeuw. In ieder geval is het in de protestantse denkwereld gangbaar Karl Barth en Paul Tillich als dé twee toptheologen van de afgelopen eeuw te noemen, en daarbij Tillich op plaats twee, na Barth, op te voeren.

Tillich werd geboren op 20 augustus 1886. Hij is dus een tijd- en leeftijdgenoot van Karl Barth. Hij is geboren in Starzeddel, nu Pools grondgebied. Zijn vader was Luthers predikant en later superintendent over een groter kerkgebied, zijn moeder overleed vroeg. Tillich doorloopt het Duitse opleidingssysteem en het gymnasium. Hij begint dan al met het lezen van filosofie. In 1904 gaat hij theologie studeren, in Berlijn, Tübingen en Halle, befaamde theologische universiteiten van het Duitsland van die tijd. In 1910 promoveert hij in de filosofie, in 1912 in de theologie. Het gaat bij beide dissertaties overigens om een filosofisch onderwerp. In 1914 trouwt Tillich met Greti Wever en hij wordt vrijwillig ‘Feldprediger’, predikant bij de Duitse troepen aan het Westelijk front (1914-1918). Tillich zelf beschrijft de ervaringen die hij tijdens de oorlog opdeed als een keerpunt in zijn leven. Na zijn scheiding van Greti Wever ontmoet Tillich Hannah Werner. Zij trouwen in 1924 en blijven, ondanks veel moeilijkheden, tot aan het eind van Tillich’s leven samen.

Inmiddels haalt Tillich zijn Habilitation in Halle, ondanks sommige bezwaren vanwege het te filosofische karakter ervan. In 1924 krijgt Tillich eindelijk een benoeming in Marburg, waar dan ook Martin Heidegger doceert. Tillich geeft hier colleges dogmatiek. In die tijd komt hij ook in aanraking met het beginnende Barthianisme, dat hij als neo-orthodoxie beschouwt en vanwege diens cultuur- en filosofievijandelijke houding verwerpt.

In 1925 krijgt hij een benoeming in Dresden, waar hij vooral van de kunst geniet. Twee jaar later krijgt Tillich een benoeming in Leipzig, waar hij ‘ordentlicher Honorarprofessor’ wordt. Door verschillende omstandigheden krijgt hij in 1929 een benoeming in Frankfurt; als filosoof, niet als theoloog. Frankfurt was in deze tijd een zeer progressieve universiteit, waar onder anderen veel Joodse hoogleraren zaten. Ook Max Horkheimer en Theodor Adorno verbleven in die tijd in Frankfurt, en deze laatste was bij Tillich ‘Seminarassistent’.

In 1933 komen de nationaal-socialisten in Duitsland aan de macht en wordt Adolf Hitler bondskanselier. Tillich had zich al gedurende vele jaren in het openbaar voor het (religieus-)socialisme uitgesproken en wordt daarom door de nazi’s als vijand beschouwd. Hij hoopt zelf nog in Duitsland te kunnen blijven en probeert een positie als theologisch hoogleraar in Berlijn te bemachtigen. Maar dat lukt niet en hij wordt ontslagen in Frankfurt. Daarom is hij blij als hij 1933 een aanbod krijgt om naar het Union Theological Seminary in New York te gaan. Hij gaat op dit aanbod in en blijft de rest van zijn leven in de VS. De situatie in de VS is aanvankelijk heel moeilijk voor hem, want heeft hij daar een andere positie dan in Duitsland. Bovendien moest hij op 47-jarige leeftijd het Engels nog grotendeels zich eigen zien te maken. Aanvankelijk heeft hij een onbelangrijke positie als (hoog)leraar aan Union. Later krijgt hij een betere positie als hoogleraar aan Union en ook meer publieke erkenning. Dat is mede te danken aan zijn vriend Reinhold Niebuhr, die er indertijd voor gezorgd heeft dat Tillich in de VS terechtkwam.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog is hij politiek actief. Hij helpt mee de organisatie Selfhelp for Emigrees from Central Europe te stichten. Verder doet hij mee bij Die

Stimme Amerikas, een zender die in Duitsland te horen was en het verzet tegen de nazi’s stimuleren moest. Hij neemt echter geen echt anti-Duitse positie in. Nadat de nazi’s verslagen zijn zet Tillich zich in voor een democratisch Duitsland. Hij neemt deel aan het ‘Re-education Army’, dat probeerde Duitsland van fascistisch gedachtegoed te zuiveren en democratische ideeën te verspreiden. Merendeels koesteren de Duitsers sympathie voor hem.

Inmiddels wordt ook duidelijk dat Tillich de potentie heeft een echte theologisch-filosofische grootheid te worden. Hij wordt vaak in Duitsland uitgenodigd om ‘Gastsemester’ te houden. In totaal heeft hij, in diverse landen, tien eredoctoraten gekregen. In 1951 verschijnt het eerste deel (de eerste ‘Band’) van zijn driedelige Systematische Theologie. Dit boek trekt veel aandacht in zowel positieve als ook negatieve zin. In 1954, nadat hij met emeritaat is gegaan, krijgt hij een benoeming als ‘University Professor’ aan Harvard University – zo’n beetje de hoogste eer voor een wetenschapper. In 1962 krijgt hij een erepositie als hoogleraar in Chicago. In 1965 krijgt hij ernstig last van angina pectoris en op 22 oktober 1965 overlijdt hij.

Dit overzicht is grotendeels ontleend aan: Dirk-Martin Grube, 'Paul Tillich: een theologische grensganger' in: Jozef Wissink (red.), Toptheologen. Hoofdfiguren uit de theologie van vandaag, Tielt: Lannoo, 2006, pp. 134-161.

 

Paul Tillich (1886-1965)

Deze website, geïnitieerd en beheerd door Dr. Cees Huisman, heeft als doelstelling om de filosofie en de theologie van Paul Tillich meer bekendheid te geven in Nederland. Zo zullen hier (nieuwe) vertalingen van bekende en minder bekende werken van Paul Tillich in het Nederlands verschijnen, alsook beschouwingen en artikelen over hem.
Het is mijn stellige overtuiging, dat Paul Tillich’s denken nog springlevend is en nog steeds betekenis heeft voor de kerk, de maatschappij en de cultuur in West-Europa -  ook in Nederland, ook al overleed deze bijzondere theoloog ruim 50 jaar geleden.
In de komende maanden en jaren zal de content van deze website in omvang toenemen en alleen daaruit al zal de relevantie van zijn theologie blijken.

E-mail

Wilt u meer weten? Stuur dan een e-mail. This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.